© Copyright Menno Schilthuizen HIV-stamboom zegt weinig over herkomst aids De oorsprong van het aidsvirus is nog altijd omstreden. Veel wetenschappers vermoeden dat het van apen op mensen is overgesprongen, waar het zijn dodelijke karaker ontwikkelde. Maar niet iedereen denkt er zo over. Het is ook mogelijk dat de mens juist de apen heeft besmet. MENNO SCHILTHUIZEN (Oorspronkelijk verschenen in de Volkskrant.) Op Wereld-Aidsdag werd stilgestaan bij de miljoenen die zijn getroffen door aids. Genezing is er nog niet, ondanks de inspanningen van duizenden onderzoekers. Sommigen houden zich niet alleen bezig met de vraag hoe we van aids af moeten komen, maar willen ook weten hoe we er aan zijn gekomen. Aids wordt veroorzaakt door HIV, wat staat voor Human Immunodeficiency Virus. Of eigenlijk virussen, want er zijn verschillende vormen bekend. HIV-1 is het type dat over de gehele wereld verspreid is en dat de meeste aids-gevallen veroorzaakt. In west-Afrika komt daarnaast ook het zeldzamere HIV-2 voor. Om het immuunsysteem van zijn slachtoffer steeds een stapje voor te blijven, verandert het virus voortdurend. Deze veranderingen, die worden vastgelegd in het erfelijk materiaal (RNA, een stof die sterk lijkt op DNA), maken dat er ook binnen elk HIV-type weer talloze subtypen worden onderscheiden. 'Een soort postzegels verzamelen', aldus viroloog prof. dr J. Goudsmit van de Universiteit van Amsterdam. Postzegels of niet, het catalogiseren van HIV-vormen heeft wel geleid tot een betere kennis over het ontstaan van de aids-epidemie. De verschillen en overeenkomsten in RNA kunnen namelijk worden gebruikt voor het maken van een soort stamboom. Daarin is te zien hoe de verschillende HIV-vormen aan elkaar verwant zijn. Behalve HIV's zijn in zulke analyses ook SIV's betrokken. dat zijn Simian Immunodeficiency Viruses: op HIV lijkende virussen die in Afrikaanse apen worden aangetroffen. In de stamboom komen de SIV's midden tussen de verschillende HIV's terecht. Zo blijkt het SIV uit chimpansees nauw verwant te zijn aan HIV-1, terwijl HIV-2 zusjes lijkt te hebben in de groene meerkat en de roodkopmangabé. Dit is een van de redenen dat men er de laatste jaren van uitgaat dat HIV van oorsprong een apevirus is. Maar er zijn nog andere aanwijzingen. SIV's zijn namelijk vrij onschuldige virussen. Bij groene meerkatten bijvoorbeeld, is soms wel tachtig procent van de dieren seropositief, zonder ziek te worden. Vaak wordt verondersteld dat een dergelijk patroon iets zegt over de gecshiedenis van een ziekte. Het werd onlangs nog in verband gebracht met de Ebola-epidemie: 'een vrirus dat voor het eerst mensen infecteert, is vaak dodelijk; bestaat de band virus-mens al langer, dan blijven slachtoffers meestal langer in leven', zo zei een woordvoerder van de Wereld Gezondheidsorganisatie twee weken geleden in New Scientist. Veel onderzoekers gaan ervan uit dat het met HIV net zo is gegaan: een virus dat lang vreedzaam samenleefde met zijn aapachtige gastheer sprong ergens in het midden van deze eeuw over naar de mens en veranderde in een killer. 'Dat is een veel te simpel scenario', schrijven drie Amerikaanse biologen in het maartnummer van het tijdschrift Systematic Biology. 'Er zijn geen algemene regels: afhankelijk van een aantal factoren kan een virus meer of minder agressief en meer of minder besmettelijk worden.' Een van die factoren is de frequentie van partnerwisseling, zegt het drietal. Is er weinig partnerwisseling, dan is een seksueel overdraagbaar virus erbij gebaat zijn gastheer lang in leven te houden, om zijn kansen op besmetting van andere gastheren te vergroten. In een dergelijke situatie zal zich dus een goedaardig virus ontwikkelen. Worden seksuele contacten (en dus de besmettingsmogelijkheden) frequenter, dan kan het virus zijn zachtzinnigheid laten varen en zich op volle kracht gaan vermenigvuldigen in de cellen van zijn gastheer, daarmee dodelijk wordend. Aldus de redenering. Een van het drietal, de evolutiebioloog David Mindell van de Universiteit van Michigan, zegt 'Groene meerkatten en roodkopmangabés die SIV hebben maar geen AIDS, leven in sociale structuren waarin maar weinig partnerwisseling voorkomt. De goedaardigheid van hun SIV zou daarmee te maken kunnen. 'Op dezelfde manier zouden er al eeuwen mensen met HIV in Afrika geweest kunnen zijn. Bijvoorbeeld in geïsoleerde gemeenschappen op het platteland, waar weinig wisselende contacten zijn. In west-Afrika is trouwens al een HIV-2-stam gevonden die geen ziekte lijkt te veroorzaken. Dat zou een restant kunnen zijn van zo'n vroegere, nietagressieve HIV-vorm.' Maar hoe zit het dan met de stamboom, die wees toch op een recente oorsprong als apevirus? Mindcll: 'ik houd me nu zo'n twee jaar met de evolutie van het aids-virus bezig. Ik ben ermee begonnen toen ik de indruk kreeg dat veel onderzoekers de HIV-stamboom verkeerd interpreteerden.' Mindell en zijn collega's stelden zelf een stamboom op. Ook zij vonden nauwe verwantschappen tussen HIV en de apevirussen. Maar ze concludeerden daaruit niet dat de voorouder van HIV 'dus' in een aap gezeten had. 'Want dat kun je er namelijk niet aan zien! Zo'n stamboom vertelt je alleen maar dàt het virus van de ene gastheer op de andere is overgesprongen. Maar voor hetzelfde geld hebben de apen hun virus van de mens gekregen.' 'Mindell heeft gelijk', beaamt Goudsmit. 'Met een stamboom alleen kom je er niet. Het is net zoiets als proberen te zeggen waar een familie vandaan komt als je alleen maar weet dat de beide kinderen nu in Amsterdam en Rotterdam wonen.' Goudsmit haalt extra gegevens uit het ziekmakend vermogen van het virus. 'Het is heel moeilijk om apen met HIV te infecteren. HIV-1 in chimpansees lukt nog wel, maar zeker niet in al die andere apen en HIV-2 is helemaal een probleem. 'Andersom is een stuk makkelijker: die apevirussen planten zich in een kweek van mensencellen uitstekend voort, en als je SIV inspuit in Aziatische apen, dan kun je aids maken in veertien dagen. Dus ik denk wel dat het van aap naar mens is gegaan, omdat het ziekmakend vermogen die kant op gaat. Voor SIV en HIV-2 zijn daar trouwens ook andere bewijzen voor.' Goudsmit doelt hiermee op onderzoek van onder anderen B. Beatrice Hahn van de Universiteit van Alabama, die als gasthoogleraar onlangs lezingen gaf in het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Hahn ontdekte dat HIV-2 is ontstaan uit een combinatie van groene meerkat- en rondkopmangabé-SIV. Bovendien bewees ze dat meerkatten al duizenden jaren SIV hebben. Daarmee, vindt Goudsmit, is overtuigend aangetoond dat SIV via de groene meerkat in de rondkopmangabé terecht is gekomen. Deze soort had al een eigen SIV, en door vermenging van beide virussen is een nieuw virustype ontstaan, dat vervolgens als HIV-2 in de mens terecht kwam. Voor HIV-1, het belangrijkste HIV-type, liggen de zaken ingewikkelder. Het virus lijkt sterk op het SIV van chimpansees. Maar tot nu toe zijn er nog maar heel weinig chimps gevonden met SIV. 'In dierentuinen is liet maar een paar procent', denkt Goudsmit 'En voor een vooroudervirus is dat gek: als SIV erg zeldzaam is in chimpansees, dan lijkt het onwaarschijnlijk dat de mens het van de chimpansee heeft opgepikt.' Volgens Goudsmit speelt er een storende factor mee: 'Chimpansees worden niet als volwassen dieren gevangen, maar als kind. De jager schiet de moeder dood en neemt het kind mee. Zo komen wij aan chimpansees. Maar SIV wordt alleen maar seksueel overgedragen. Dieren die als kind worden gevangen, zullen dus maar zelden SIV hebben. In de natuur kan het wel veel algemener zijn.' Toch worden ook in het wild maar weinig chimpansees met SIV gevonden, zo heeftBrits veldwerk uitgewezen, maar ook dan worden doorgaans jonge dieren gevangen. Er is dus voorlopig nog geen bewijs dat de chimpansee de hoofdverdachte is. Maar hoe zit het dan? Heeft de chimpansee zijn virus van de mens gekregen of zijn allebei, zowel chimpansee SIV als HIV-l, afkomstig uit een derde, nog onbekende bron? Mindell: 'We hebben meer gegevens nodig om daarover iets te kunnen zcggen. Meer chimpansee-SIV's en vooral ook meer Afrikaanse HIV-1's.' Goudsmit twijfelt eraan of je er ooit uitkomt. 'Ik heb nog steeds het gevoel dat HIV van apen afkomstig is en dat dat ecologische oorzaken heeft. Die apevirussen zaten al eeuwen in de jungle zonder dat de mens ermee in aanraking kwam. Maar we zijn daar ontzettend gaan hakken en jagen. Mensen zijn apen gaan vangen en eten en dan kan zo'n besmetting optreden. Urbanisatie, nieuwe wegen en vliegvelden deden de rest.'